Nguyeân Nhaân Luõ Luït Lôùn taïi Ñoàng Baèng Soâng Cöûu Long

Traàn Tieãn Khanh (8/2001)

 
Ñaây laø baøi ñaàu tieân trong loaït baøi Nguyeân Nhaân Luõ Luït Lôùn ôû Vieät Nam  .  Hai baøi khaùc ñaõ trình baøy ngueân nhaân luõ luït taïi Mieàn Trung  vaø Ñoàng Baèng Soâng Hoàng. Muïc ñích cuûa loaït baøi laø tìm hieåu nguyeân nhaân gaây neân luõ luït moät caùch khaùch quan, ñeå ñeà phoøng luõ luït moät caùch höõu hieäu vaø giaûm thieåu caùc toån thaát.
 

    Nhöõng naêm gaàn ñaây ñaõ coù nhöõng traän luõ luït lôùn chöa töøng thaáy xaûy ra taïi vuøng ñoàng baèng soâng Cöûu Long (ÑBSCL). Ñaëc bieät laø côn luõ luït töø thaùng 9 ñeán thaùng 11 naêm 2000 ñöôïc goïi côn luõ theá kyû. Côn luõ naøy ñaõ laøm gaàn 1000 ngöôøi thieät maïng vaø toån thaát veà taøi saûn vaø muøa maøng ñöôïc öôùc löôïng ñeán 500 trieäu Myû Kim. 

Luõ luït laø moät hieän töôïng thieân nhieân xaûy ra haøng naêm taïi vuøng ÑBSCL. Caùc côn luõ baét ñaàu khi nöôùc soâng Cöûu Long daâng cao laøm ngaäp vuøng Savannakhet vaø Pakse ôû mieàn Nam Laøo roài ñeán vuøng Kratie ôû mieàn Ñoâng Kampuchea. Nöôùc luõ töø thöôïng löu theo soâng Tieàn vaø soâng Haäu chaûy vaøo nöôùc ta roài thoaùt ra bieån Ñoâng. Muøa luõ thöôøng keùo daøi töø cuoái thaùng 6 cho ñeán cuoái thaùng 12 vaø ñöôïc chia ra ba giai ñoaïn. Trong giai ñoaïn 1, töø thaùng 7 ñeán thaùng 8, nöôùc luõ chaûy vaøo caùc kinh vaø caùc möông raïch thieân nhieân vuøng Ñoàng thaùp Möôøi vaø Töù Giaùc Long Xuyeân. Cao ñieåm luõ luït xaûy ra trong giai ñoaïn 2 khi möïc nöôùc soâng Tieàn ôû Taân Chaâu cao hôn 4,2 m, vaø möïc nöôùc soâng Haäu ôû Chaâu Ñoác cao hôn 3,5 m. Ñaây laø nhöõng tieâu chuaån cuûa UÛy ban Quoác teá Soâng Mekong (Mekong River Commission) duøng ñeå ñònh nghæa moåi khi ÑBSCL bò luït. Giai ñoaïn 3 baét ñaàu töø thaùng 10 khi möïc nöôùc haï thaáp daàn cho ñeán cuoái thaùng 12.

    Nhö treân ñaõ trình baøy luõ luït ôû ÑBSCL baét ñaàu do nöôùc luõ ôû thöôïng löu soâng Cöûu Long. Nöôùc luõ vuøng thöôïng löu do ñaâu maø coù? Haøng naêm nhöõng traän baõo bieån vaø gioù muøa Taây Nam ñaõ gaây neân nhöõng traän möa lôùn laøm möïc nöôùc soâng Cöûu Long daâng cao. Ñaëc bieät vaøo naêm 2000, gioù muøa baét ñaàu sôùm hôn ñeán 6-8 tuaàn. Nhöõng traän möa lôùn vaøo thaùng 7 ôû phía Baéc Laøo vaø vuøng Taây Nam Trung Hoa ñaõ naâng cao möïc nöôùc soâng Cöûu Long ôû Vaïn Töôïng. Möïc nöôùc cöù daâng cao trong voøng hai thaùng tôùi. Ñeán cuoái thaùng 8, soâng chính vaø caùc soâng phuï ôû Nam Laøo ñaû traøn bôø. Coïng theâm nhöõng côn baõo bieån Ñoâng ñaõ lieân tieáp mang ñeán nhöõng traän möa lôùn ôû mieàn Trung nuôùc ta, nhöõng tænh thaønh mieàn Ñoâng nöôùc Kampuchea, vaø vuøng ÑBSCL. Ñeán ñaàu thaùng 10 ñaõ coù moät vuøng bieån noäi ñòa saâu ñeán 2 m, phaù hoaïi caùc ñeâ ñaäp vaø coâ laäp hoaù nhieàu laøng maïc ôû caùc tænh An Giang, Ñoàng Thaùp vaø Tieàn Giang. Côn luõ naêm 2000 ñaõ gaây neân nhöõng toån thaát naëng neà nhaát töø tröôùc ñeán nay ôû mieàn Nam. Trong soá gaàn 1000 ngöôøi bò thieät maïng, 80% laø treû em, vaø hôn 500,000 gia ñình ñaõ phaûi xin cöùu trôï.

    Ngoaøi nguyeân nhaân chính laø caùc traän möa baõo ôû mieàn thöôïng löu, coøn coù nhieàu lyù do thöôøng ñöôïc nhaéc ñeán nhö (1) caùc ñaäp thuûy ñieän ôû thöôïng nguoàn Trung Hoa, (2) söï di daân ñeán nhöõng vuøng luõ luït, (3) naïn phaù röøng vaø (4) heä thoáng kinh thuûy noâng vaø ñeâ ñaäp ngaên maën.

    Trong caùc lyù do neâu treân, hai lyù do ñaàu tieân coù theå traû lôøi moät caùch deå daøng nhaát. Caùc ñaäp ôû Vaân Nam, Trung Hoa chæ aûnh höôûng toái ña 2% löu löôïng soâng Cöûu Long; hôn 50% löu löôïng naøy do caùc soâng phuï ôû Laøo chaûy vaøo. Caùc ñaäp thuûy ñieän coù theå khoâng aûnh höôûng gì maáy ñeán luõ luït, nhöng coù nhieàu aûnh höôûng tai haïi ñeán moâi sinh, noâng nghieäp vaø ngö nghieäp cuûa ÑBSCL.

    Söï di daân ñeán nhöõng vuøng nhö Ñoàng Thaùp coù theå gaây theâm nhieàu thieät haïi hôn, vì caùc di daân môùi naøy thöôøng ñeán töø nhöõng vuøng ít luõ luït cho neân hoï khoâng quen vôùi caùc bieän phaùp ñeà phoøng luõ luït. Hoï soáng trong nhöõng caên nhaø ñôn sô, noãi treân maët nöôùc neân deã bò hö haïi. Ña soá naïn nhaân cheát ñuoái vì luõ luït laø treû em, vì haøng ngaøy caùc treû em thöôøng ôû nhaø moät mình, khoâng ñöôïc caùc ngöôøi lôùn troâng coi. 

    Aûnh höôûng cuûa naïn phaù röøng ñoái vôùi luõ luït ñaõ vaø ñang ñuôïc tranh luaän treân khaép theá giôùi. Theo Cô quan Löông Noâng cuûa Lieân Hieâp Quoác (FAO), möùc ñoä phaù röøng cao nhaát xaûy ra ôû AÙ Chaâu, töø 9.5% trong thaäp nieân 1960 ñeán 11% trong thaäp nieân 1980. Döïa theo nghieân cöùu cuûa FAO, dieän tích röøng ñöôïc öôùc tính khoaûng 37% trong haï löu vöïc soâng Cöûu Long. Röøng vaãn chieám hôn phaân nöûa dieän tích cuûa Laøo vaø Kampuchea, nôi cung caáp 60-75% löu löôïng luõ cuûa soâng Cöûu Long taïi Kratie, Kampuchea. Döõ kieän thuûy hoïc ño ñöôïc taïi Kratie töø naêm 1924 ñeán 1986 cho thaáy chu kyø taùi dieån, löu löôïng luõ cao nhaát, vaø khoái löôïng luõ cao nhaát cuûa caùc traän luït lôùn trong khoaûng thôøi gian naøy ñaõ khoâng vöôït qua caùc con soá cuûa caùc nhöõng traän luït lôùn xaûy ra trong thaäp nieân 1930. Caùc cuoäc nghieân cöùu vaø ñieàu tra ôû Hoa Kyø cuõng nhö nhieàu nôi khaùc treân theá giôùi ñaõ chöùng minh raèng nguyeân nhaân haøng ñaàu cuûa luõ luït laø coù quaù nhieàu möa xaûy ra trong moät soá ñieàu kieän thuaän lôïi, vaø vieäc phaù röøng coù theå aûnh höôûng quan troïng ñoái vôùi nhöõng traän luõ luït nhoû trong caùc löu vöïc haïn heïp.

    Töø giöõa thaäp nieân 1980, caùc kinh hieän coù ñaõ ñöôïc nôùi roäng. Moät soá lôùn kinh chính vaø moät maïng löôùi kinh phuï ñaõ ñöôïc ñaøo xuyeân qua vuøng Ñoàng Thaùp Möôøi, Töù Giaùc Long Xuyeân vaø caùc vuøng khaùc treân khaép ÑBSCL vôùi muïc ñích chính laø thuûy noâng. Heä thoáng kinh naøy ñaõ trôû thaønh nhöõng loøng laïch thuaän lôïi cho nöôùc luõ töø Kampuchea chaûy vaøo Vieät Nam sôùm hôn, nhieàu hôn vaø nhanh hôn. Ñoàng thôøi, moät heä thoáng ñeâ ñaäp ngaên maën ñaõ ñöôïc xaây döïng ôû cuoái ñöôøng thoaùt luõ ôû haï löu cuøng vôùi moät heä thoáng ñöôøng giao thoâng ñöôïc naâng cao. Vì khoâng ñuû khaû naêng thoaùt luû, heä thoáng ñeâ ñaäp ngaên maën vaø ñöôøng giao thoâng naøy ñaõ laøm caûn trôû nöôùc luõ trong vuøng ÑBSCL thoaùt ra bieån Ñoâng vaø vònh Thaùi Lan. Haäu quaû laø möïc nöôùc ngaäp trong vuøng ÑBSCL ngaøy caøng saâu hôn vaø thôøi gian ngaäp ngaøy caøng daøi hôn. 

    Noùi toùm laïi nguyeân nhaân chính cuûa luõ luït ôû ÑBSCL laø nhöõng traän möa lôùn ôû thöôïng löu vaø ÑBSCL. Caùc nguyeân nhaân khaùc nhö naïn phaù röøng, di daân vaø ñeâ ñaäp chæ coù theå laøm luõ luït traàm troïng hôn maø thoâi. Nhöõng traän möa lôùn do caùc côn baõo bieån Ñoâng vaø gioù muøa Taây Nam gaây neân. Töø thaùng 7 naêm 2001, chuùng toâi ñaõ thaønh laäp moät trang Web teân http://www.vnbaolut.com ñeå cung caáp mieãn phí caùc döï baùo baõo bieãn vaø gioù muøa. Haøng ngaøy trang Web VNBAOLUT.COM cho bieát thôøi tieát tröôùc 48 tieáng ñoàng hoà ôû 60 tænh thaønh töø Laïng Sôn ñeán Caø Maâu. Rieâng ÑBSCL coù döï baùo cho Caàn Thô, Chaâu Ñoác, Long Xuyeân, Myõ Tho vaø Soùc Traêng. Caùc döï baùo ñöôïc caäp nhaät boán laàn trong ngaøy (1 giôø, 7 giôø, 13 giôø vaø 19 giôø) vaø coù theå töï ñoäng gôûi qua e-mail. Moät moâ hình toái taân vaø chính xaùc nhaát hieän nay, moâ hình MM5, ñöôïc duøng ñeå laøm caùc döï baùo. Ngoaøi ra trang Web VNBAOLUT.COM coøn cung caáp aûnh veä tinh vaø tin töùc thôøi tieát cuõng nhö döï baùo luõ luït soâng Cöûu Long cuûa  UÛy ban Quoác teá Soâng Mekong (MRC) . Taát caû caùc dòch vuï noùi treân ñeàu mieån phí!

TAØI LIEÄU THAM KHAÛO

(1) E.C. Chapman, 2001. "Disastrous Floods on the Mekong", ASEAN Focus Group, Australian National University.

(2) Nguyeãn Minh Quang, 2000. "Luõ Luït ôû Ñoàng Baèng Soâng Cöûu Long - Ngaøy Xöa vaø Ngaøy Nay", MekongForum.

(3) Nguyeãn Minh Quang, 2001. "Phaù Röøng vaø Luõ Luït", MekongForum.
 



 
 

AÛnh Veä Tinh Luõ Luït giöûa Thaùng 7 vaø ñaàu Thaùng 9 naêm 2000 (NASA)
Trang Chính